EDİRNE’DE OSMANLI SARAYLARI VE SARAY-I AMİRE

EDİRNE’DE OSMANLI SARAYLARI VE SARAY-I AMİRE

       Doksan üç sene Osmanlı Devleti’ne payitahtlık yapmış olan Edirne şehri, I. Murad-ı Hüdavendigar tarafından 1362 senesinde fethedilmiş olup bu, tarihten sonra XVIII. yüzyılın ortalarına kadar gerek Osmanlı Padişahlarının bu kente olan sevgilerini azametli eserlerle taçlandırmaları, gerek klasik çağında çok genişleyen Osmanlı sınırlarının Edirne’yi devamlı bir saldırı riski altından kurtarması ve gerekse Balkanlara açılan ticaret yollarının Edirne’yi çok önemli bir konumda tutması yüzünden üç yüz elli yıl kadar süren bir refah dönemi yaşamıştır. Bu söylediklerimize Edirne’nin İstanbul için de önemli bir iaşe kaynağı olması ve de Osmanlıların Rumeli seferlerinde bir merkez rolü özelliğine sahip olmasını da ekleyebiliriz.

      XVI. ve de XVII. Asırlarda mamuriyet bakımından İstanbul ile karşılaştırılan Edirne’de 1675 senesinde – IV. Mehmed’in Edirne’de ki şenliği sırasında – 24 Medrese, 300 civarında Cami, 32 Hamam, 53 Kervansaray, 53 Han, 8 Taş köprü ve bugün tamamına yakınının izi bile bulunmayan 2 tane büyük saray ile sekiz tane de küçük saray (Kara Mustafa Paşa Sarayı, Musahip Mustafa Paşa Sarayı, Defterdar Mustafa Paşa Sarayı, Rüstem Paşa Sarayı, Sokullu Mehmed Paşa Sarayı, Siyavuş Paşa Sarayı, Ferhat Paşa Sarayı, Sinan Paşa Sarayı) bulunmaktaydı. Bugün ise bu saydıklarımızdan pek azı bulunmaktadır.[1]

      İşgaller, bakımsızlık ve ihmal gibi nedenlerle tarihe karışan bu ata yadigârları içerisinde bulunan saraylardan Saray-ı Cedid-i Amire olarak bilinen Edirne Yeni Sarayı, yitip giden eserlerin, zannımca, en değerlilerindendir.

      Bu saray, Osmanlıların yaptığı en büyük saray olup, İstanbul’da ki Topkapı Sarayı da bu sarayın ufak bir benzeri olarak inşa edilmiştir.

      Osmanlılar, Saray-ı Amire’den önce de Edirne’de birçok saray vücuda getirmişlerdir. İlk önce bu saraylar hakkında malumat vermek bizim için yararlı olur.

                 

 I. Osmanlılar Döneminde Edirne Sarayları

     

Osmanlılar Döneminde Edirne’de ilk saray Sultan I. Murad tarafından H. 767, M. 1365 yılında şimdiki Muradiye Küçükpazar caddesi ile Kırlangıç bayırı arasında ki Kavak meydanında yapılmış ve adına da “Saray-ı Cedid” denmiştir. Sarayın kurulduğu tepenin eteklerine Yeniçeri ve Devşirme oğlanları kışlaları inşa edilmişti.

Bu saray hakkında tarihi kaynaklarda bilgiler pek az olup, sadece Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Saray hakkında az da olsa bilgi bulunabilmektedir.

Evliya Çelebi Saray-ı cedid’den şöyle bahseder: “Gazi Murad Hüdavendigar’ın Kavak Meydanında yaptırdığı bu saray’ı Musa Çelebi genişletip kale gibi bir burç ve bir büyük bina gibi yaptırdı. Çevresi beş bin adım gelir. Dört köşeden uzunca bir saraydır. Duvarların yüksekliği yirmi zira olup kuzeye açılan bir adet Demir Kapısı vardır. Sonra, Sultan Süleyman Han, Macar Seferine rağbet etmekle bu sarayı ve Yeniçeri odalarını imar edip kırk bin yeniçeriyi hazır bulundurarak altı bin özel hizmetliyi bu saray’da oturtmak üzere eski sarayı büyük divanhaneler, has oda, büyük ve küçük hazine, kiler, doğancılar ve seferliler odalarıyla genişletti; ama bağ ve bahçe yoktur” demektedir.

Daha sonra Sultan II. Murad’ın 1450’de başlatıp Fatih Sultan Mehmed’in tamamladığı saray yapılınca bunun adı “Saray-ı Atik” yani Eski saray olmuştur.

 

                        A. Saray-ı Cedid-i Amire ( Yeni Saray)

 

Yeni Saray, şehrin kuzey yönünde ve Tunca Nehri’nin batısında 3.000.000 metrekarenin üzerinde bir düzlükte kurulmuştur. (Topkapı Sarayının bulunduğu alan 700.000 metrekaredir.) Bu alanı asırlık ağaçlar gölgelemektedir.

Sarayın yapılmasına Sultan II. Murad’ın buyruğu ile ( h.854 – m. 1450) yılında başlanılmış, onun 1451 yılında vefat etmesi üzerine inşaat bir süre durmuş ise de yine o yıl içinde Fatih Sultan Mehmed tarafından yeniden başlatılmıştır.

Daha sonraları Kanuni Sultan Süleyman, Sultan II. Selim, Sultan I.Ahmed, Sultan IV. Mehmed, Sultan II. Süleyman, Sultan II. Ahmed ve Sultan II. Mustafa ile Sultan III. Ahmed yeni yapılar ekleyerek sarayı genişletip güzelleştirmişlerdir.

Ancak bu sultanlar arasında sarayın gelişmesine en çok emek harcayan ise Avcı Sultan IV. Mehmed’dir. Sultan IV. Mehmed Edirne Sarayını çeşitli yapılarla en ihtişamlı noktasına ulaştırmıştır. İnşa ettiği yapılar arasında bugün temelleri bile kalmayan “IV. Mehmed Kasrı” en ünlüsüdür. Bunun dışında bugün Sarayiçi mevkiinde ondan hatıra olarak restore edilmiş vaziyette ki “Av Köşkü” de ziyaret edilmeye değerdir.[2]

Edirne Sarayının yerleşim planı dışında olup yine saraya bağlı olan kasırlar da bulunmaktadır. Bunlar ise:

  1. Av Köşkü
  2. Aynalı Köşk
  3. Bostancıbaşı Kasrı
  4. Terazi Kasrı
  5. Adalet Kasrı
  6. İftar köşkü
  7. Bülbül Kasrı
  8. Değirmen Kasrı
  9. Bayırbaşı kasrı
  10.  Mumuk Sarayı
  11.  Köşk kapı Kasrı
  12.  İydiye Kasrı
  13.  Çadır Köşk
  14.  Hıdırlık Kasrı
  15.  Buçuktepe Kasrı
  16.  Yıldız Kasrı
  17.  Demirtaş Kasrı
  18.  Akpınar Sarayı Kasrı[3]         

Bunun dışında sarayın yerleşim planı içinde ise, 117 Oda, 21 Divanhane, 18 Hamam, 8 Mescit, 17 Büyük kapı, 13 Koğuş, 5 Mutfak ve 17 Kasır bulunmaktaydı.[4]

            Bu Kasırlar arasında en ünlüsü “Cihannüma Kasrı” idi. Bugün harabelerine tesadüf edilen Cihannüma kasrı Fatih Sultan Mehmed tarafından yaptırılmıştı. Yedi kattan oluşan bu kasır altın varakları, paha biçilmez çinileri ve mimarisiyle Edirne Sarayının en dikkat çekici yapısı idi. Yapı, Taht-ı Hümayun dairesi ile Has Oda, Yediler Odası, Kutsal Sancak Odası, Kutsal Sancak Şeyhi Dairesi, Kütüphane ve Kutsal Sancak Mescidi denilen daireleri kapsardı. Bu kasrın yedinci katında sekiz köşeli, ortasında fıskiyeli havuzu bulunan odası dillere destan olacak güzellikte idi. Bu kasır 1450- 1452 yılları arasında inşa edilmişti ve de hazin bir biçimde ortadan kalktığı 1878 yılına kadar Edirne Sarayının simgesi olarak dikkati çekmişti. Acı verici bir olaydır ki bu kasrın harabe haline gelmiş olan taşlarından hala ve hala gecekondu gibi yapıların yapımında faydalanılmaktadır. Ayrıca bu kasrın taşlarından 1960’larda kasrın hemen yanı başında birkaç odalı bir Jandarma Kontrol Noktası inşa edilmişti. Hâlbuki “Eski Eserler Nizamnamesi” bu gibi tarihi öneme haiz yapıların taşlarından faydalanılamayacağını şiddetle belirtir. Ancak sadece kanunlarda ki hükümler maalesef eserlerimizi korumaya kâfi gelmemektedir. Mühim olan tarihi koruma bilincini başta yetkililerimize ve de halkımıza aşılamaktır.

            Bugün sadece temellerine ve harabe halindeki hamamına tesadüf edilen “Kum Kasrı” ise, Fatih Sultan Mehmed tarafından yaptırılmıştır. Bu kasrın hamamları ve selsebilli Divanhanesi ile Sünnet Odası, elde kalan fotoğraflara göre, çok zengin idi.  Kasırdan kalan tek hatıra olan Kum kasrı Hamamı 20. asrın ilk çeyreğine kadar hizmet vermiştir. Şuan bu hamam da cüzama tutulmuş bir beden gibi parça parça eriyip gitmektedir.

            Sarayın dillere destan hamamları arasında bugün temellerinden yok olmuş Ak Ağalar Hamamı, Miftah Ağası Hamamı, Baş Çuhadar Hamamı, Hazine Kethüda Hamamı, Silahdar Hamamı, Sultan Mehmed Han Hamamı, Aynalı Kasır Hamamı, Gülhane Hamamı, Kuşhane Aşçıları Hamamı, Sultan Ahmed Han Hamamı, Şehzadeler Hamamı, Valideler Hamamı, Dar-üs Saade Ağası Hamamı, Veznedarlar Hamamı, Seferli Hamamı denilen hamamlarla beraber 42 hamam vardı.[5]

            Saray-ı Cedid-i Amire’nin bugüne ulaşmış yapıları arasında en sağlamı ve bakımlısı ise, “Kasr-ı Adil” veya “Adalet Kasrı” olarak bilinen ve 1561 senesinde Kanuni Sultan Süleyman tarafından yaptırılmış olan eserdir. Ne yazık ki Adalet Kasrı da Eski eserler nizamnamesine aykırı olarak Askeriye tarafından yakın zamana kadar mühimmat deposu olarak kullanılmıştır. Bu yapının dışında yıkık vaziyetteki “Matbah-ı Amire”, yakın zamanda restore edilen “Babüssaade Kapısı” ve taşlarından Sanayi Mektebinin yapımında faydalanılan bir Kanuni dönemi yapısı olan “Su maskemi” de sarayın günümüze ulaşan yapıları olarak önem taşır. Terazilerden gelen sular, Su Maskemi’nin tepesindeki depolarda toplanmakta, oradan sağ tarafta bulunan tulani, 6 bölümde kalın taş tevzi levhalarıyla saraya sevk edilmekteydi. Binanın etrafında 1956’da toprak su künkleri bulunmuştur. İçinde kurşun borular geçtiği tespit edilmiştir.[6]

            Saray 1451 – 1878 seneleri arasında 583 senede kâh görkemli ve bakımlı ve kâh harap ve terkedilmiş durumda ayakta kalabilmiştir. Değişik dönemlerde birçok kereler tamir edilmiş, bu iş için çok paralar harcanmıştır. İstanbul’un fethi gibi büyük hadiselerin planları bu sarayda yapılmış, dünyayı yöneten fermanlar bu sarayda kaleme alınmış ve Krallara taçlar bu sarayda giydirilip elçiler bu sarayda karşılanmıştır.

            Aylarca süren Sünnet ve Evlenme törenlerine sahne olan bu güzel saray, tahttan indirilen ve tahta çıkan padişahları, boğdurulan vezirleri de görmüştür.

            Ancak sarayın yaşam öyküsünü tümüyle anlatmak bu makalenin kapsamını aşmaktadır. Lakin sarayın yaşadığı acı son ve Edirne’nin yaşadığı büyük kayba değinmek gerekir.

            XVIII. asrın ortalarından itibaren Padişahların Edirne’ye olan ilgileri azalmış, 1751 Edirne Depremi gibi bu şehri mahv-u perişan eden olaylar nedeniyle şehirde olan genel bakımsızlık sarayı da etkilemiştir. Aradan geçen senelerde metruk bir duruma düşen saray, 1828–1829 Osmanlı/Rus Savaşında Edirne’nin Ruslar tarafından işgalini müteakip mütareke günlerinde Rus ordusu tarafından karargâh olarak kullanılmış, Rus askerleri harem dairelerinin yanında çadırlarını kurmuşlar, sarayın bazı dairelerini yıkmışlar, komutanları olan General Diebiç ise Bostancıbaşı Kasrında ikamet etmiş ve Ruslar Edirne’yi boşaltırlarken beraberlerinde pek çok paha biçilmez çiniyi de götürmüşlerdir.

            Sultan Abdülaziz’in 1867 senesinde gerçekleştirdiği Avrupa seyahati sırasında Edirne’ye uğrama ihtimalinin doğması üzerine saray, alelacele bir onarımdan geçirilmiş ve kısmen mamur bir duruma sokulmuştu.

1873 senesinde ise Edirne Sarayı, Vali Hacı İzzet Paşa’nın gayretleri ile etraflı bir tamirattan geçmiş ve başta Cihanümma kasrı olmak üzere onarılmıştı. Ancak bu tamirden itibaren sarayın mahzenleri cephane deposu olarak kullanılmaya başlanmıştı. Vali Hurşid Mehmed Paşa’nın 1866–1870 yılları arasında Edirne Surlarını yıktırmasıyla daha önce bu kalede saklanan cephane Edirne Sarayına nakledilmişti.

             1877 -1878 Senelerinde vuku bulan Osmanlı/Rus Savaşında ise Osmanlı Ordularını Şıpka ve de Plevne’de yenilgiye uğratan Rus orduları hiçbir engelle karşılaşmaksızın Edirne üzerine harekete geçmişler ve Edirne Valisi Cemil Paşa ile Kumandan Ahmed Eyyüp Paşa’nın ortak emirleri ile Cephanenin Rusların eline geçmemesi için ateşlenmesine karar verilmiş, bu emrin uygulanması sonucu meydana gelen infilaklar Havsa’ya kadar bütün havalide duyulmuştu.[7]

            Edirne’yi de tehlike altına sokan bu elim karar sonucu Saray- Amire üç gün infilaklarla yanmış; sanatın, zarafetin ve şanlı tarihin bu azametli simgesinden geriye yıkıntılar kamıştır.

            Tarihine sahip çıkma ve koruma şuurundan nasip almamış zihniyetin eseri olan bu olay Edirne Garında mevcut cephaneyi de (aralarında 30 tane de Top vardır) yanına almayıp hususi treniyle kaçıveren Cemil Paşa ile eşraftan Şevket Beyin ifadesine göre, Rusların en acı ilerleyiş haberlerini Kumandanlığında Tavla oynarken herhangi bir mecmua okur gibi rahatlıkla karşılayan ve zamanında cephanenin boşaltılması emrini vermeyen Ahmed Eyyüp Paşa’nın eseridir.

            Ancak Sarayın çektiği acı bununla da sona ermemiş ve bu sefer saray yıkıntıları üzerinde yağmalar ve yangından mal kaçırmalar başlamıştır.

            Hacı İzzet Paşa, ikinci Valiliği sırasında, Sarayın yeniden tamirine teşebbüs ile proje ve keşif planlarını hazırlamış ise de o zamanın beyin yapısı Paşa’nın başarısını önlemiştir. Sonradan sarayın pek çok bölümü sökülerek kışlaların yapımında kullanılmış ve hatta Tunca Nehrinin saraya yakın kısmının tabanına Fatih tarafından döşettirilen mermer levhaları da sökmek istemişlerse de başaramamışlardır

Edirne’nin Ruslardan geri alınmasından sonra Vali Rauf Paşa tarafından verilen izin üzerine yangından zarar görmeyen veya kısmen yanan saray birimlerinin çok değerli XV. ve XVI. Asır çinileri ile altın Musluklar, mermer kitabeler sökülerek başta Rus Konsolosu olmak üzere yabancı ülke diplomatlarına hediye edilmiştir. Özellikle de bu eşiz eserlerin büyük bir bölümü 27 sandık içinde İngiliz Konsolosuna armağan edilmiştir ki bu parçalar bugün Victoria/Albert Müzesinde sergilenmektedirler. İşte bu olay da az önce değindiğimiz tarih şuuru eksikliğinden meydana gelmiştir.[8]

           Saraydan kalan yegâne sağlam yapı olan Adalet Kasrı da Rauf Paşa’dan sonra görev alan Edirne Valisi Abdurrahman Paşa tarafından (1892), askeri binalar yapılması için taşlarından faydalanılmak üzere yıkılmak istenmiş, kubbesi sökülen bu eser, acı bir olaydır ki, tarihi eserlere büyük ilgi duyan ve korunmasına inanan bir Rus Konsolosu olan Mösyö Lişin’in müdahalesi ve Padişah II. Abdülhamid’e şikâyet etmesi ile engellenebilmiştir.

            Yazık ki atalarımızın bir medeniyet timsali olan eserlerini, zamandan çok, yakın geçmişin yöneticileri ve bizler harab etmişizdir.

            Bugün harabe olmuş bu görkemli yapıları elimizden geldiğince korumak ve restore edilmesi için gereken bilinci vermek her Türk çocuğunun görevidir. Yıkmak, mahvetmek çok kolaydır. Bize vazife olan ise Türklüğün bu ebedi şehrini korumak, onarmak ve hak ettiği değeri vermektir. Tarih ve Milliyet şuuru kültürün korunmasıyla, azametlerin öğretilmesiyle ve de bu büyük kültürün nesillerimize anlatılmasıyla kazandırılabilir.

                                                                        

CAHİT ALPTEKİN /16–03 2005

 

KAYNAKÇA

Ratip Kazancıgil, Edirne Sarayı ve Yerleşim Planı, Türk Kütüphaneciler Derneği, Edirne 1994.

Edirne’nin 600. Fetih yıldönümü Armağan Kitabı, TTK Yayınları, Ankara 1993.

Özdemir Nutku, IV. Mehmed’in Edirne Şenliği, TTK Yayınları, Ankara 1987.

Tosyavizade Rifat Osman, Edirne Sarayı, Ankara 1989.

Tosyavizade Rifat Osman, Edirne Rehnüması, Edirne 1998.

Ratip Kazancıgil, Edirne Sarayı ve Yerleşim Planı, Türk Kütüphaneciler Derneği, Edirne 1994. 

 


[1] Bugün Edirne’de 3 tane Medrese, 2 tane Han, 1 tane kervansaray, yine 8 tane köprü, 3’ü sağlam 5 tanesi de yıkık 8 hamam bulunmaktadır. Saraylardan sadece Saray-ı Amire’nin yıkıntıları kalmış, yıkık ve sağlam 30 civarında da cami bulunmaktadır.

[2] Özdemir Nutku, IV. Mehmed’in Edirne Şenliği, Ankara 1987, s. 39.

[3] Ratip Kazancıgil, Edirne Sarayı ve Yerleşim Planı, Edirne 1994, s. 8.

[4] Tosyavizade Rifat Osman, Edirne Sarayı, Ankara 1989, s. 57.

[5] Tosyavizade Rifat Osman, Edirne Rehnüması, Edirne 1998, s. 88.

[6] Edirne’nin 600. Fetih yıldönümü Armağan Kitabı, Ankara 1993, s.218 – 219.

[7] Ahmed Badi Efendiden naklen Dr. Tosyavizade Rifat Osman Bey belirtmişlerdir.

[8] Rifat Osman, Edirne Sarayı, Ankara 1989, s. 51.

EDİRNE’DE OSMANLI SARAYLARI VE SARAY-I AMİRE için 2 cevap

  1. kale kapı diyor ki:

    verdiğiniz bilgiler için çok teşekkürler sitede emeği geçen herkesi tebrik ederim

    • cahitalptekin diyor ki:

      Rica ederiz. Yakında çıkacak “Türkiye ve Türklük Üzerine Yazılar” kitabımıza bu günlük sayfamızda yer alan bütün makalelerimiz bulunacak. Edirne sarayı ile ilgili makalenin bol resim ve çizimli aslı da bu kitapta olacaktır.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter picture

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

Takip Et

Her yeni yazı için posta kutunuza gönderim alın.

%d blogcu bunu beğendi: